منظور از معامله به قصد فرار از دین این است که شخصی به منظور فرار کردن از پرداخت بدهی خود، اموال خود را بدون وجود قصد واقعی به دیگران منتقل کند. ماده 218 قانون مدنی چنین مقرر کرده است:

«هر گاه معلوم شود که معامله با قصد فرار از دین به‌طور صوری انجام شده آن معامله باطل است».

فرض کنید الف به ب بدهکار است؛ لیکن برای فرار از پرداخت بدهی خود هر چه دارد به همسر و فرزندان خود منتقل می کند و قصد او برای انتقال اموال خود تنها فرار از بدهی است. اما به موجب ماده 218 قانون مدنی این معامله فاقد اعتبار است. 

معامله به قصد فرار از دین در پرداخت مهریه

تجربه وکلای مؤسسه ترنم عدالت نشان می دهد که بیشتر معامللات صوری از سوی مردان در هنگامی که پس از یک اختلاف یا مشاجره خانوادگی همسر آنها مطالبه مهریه خود را می نماید، انجام می شود. بدین توضیح که مرد پس از اینکه مطلع می شود همسر او دادخواست به منظور مطالبه مهریه را مطرح کرده است، فوراً اموال خود را به پدر، مادر یا خواهر و برادر و یا حتی دوستان خود انتقال می دهند.


آیا معامله به قصد فرار از دین جرم است؟

قانون گذار برای معامله صوری به منظور فرار از دین و بدهی مجازات در نظر گرفته و آن را جرم انگاری کرده است. در صورتی که طلبکار با ارائه دلایل و مدارک به دادگاه اثبات کند که بدهکار او به منظور فرار از پرداخت بدهی اموال خود را به دیگری انتقال داده است، دادگاه اموال بدهکار را توقیف خواهد نمود. ماده 218 مکرر قانون مدنی در این خصوص چنین بیان می کند:

«هر گاه طلبکار به دادگاه دادخواست داده دلائل اقامه نماید که مدیون برای فرار از دین قصد فروش اموال خود را دارد، دادگاه می تواند قرار توقیف اموال وی را به میزان بدهی او صادر نماید که در این صورت بدون اجازه دادگاه حق فروش اموال را نخواهد داشت».

همچنین ماده 21 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی نیز برای معامله به قصد فرار از دین مجازاتی در نظر گرفته است. این ماده چنین مقرر نموده است:

«انتقال مال به دیگری به هر نحو به ‌وسیله مدیون با انگیزه فرار از ادای دین به نحوی که باقیمانده اموال برای پرداخت دیون کافی نباشد، موجب حبس تعزیری یا جزای نقدی درجه شش یا جزای نقدی معادل نصف محکوم‌به یا هر دو مجازات می‌شود و در صورتی که منتقلٌ‌‌الیه نیز با علم به موضوع اقدام کرده باشد در حکم شریک جرم است. در این صورت عین آن مال و در صورت تلف یا انتقال، مثل یا قیمت آن از اموال انتقال‌ گیرنده به عنوان جریمه اخذ و محکوم‌ٌبه از محل آن استیفاء خواهد شد».

چگونگی اثبات معامله صوری به قصد فرار از دین

معمولاً در معاملات صوری به قصد فرار از دین، از آنجایی که معامله متعاقب اقامه دعوا از سوی طلبکار برای دریافت طلب مطرح می شود و با عنایت بر این امر که معمولاً بدهکار اموال خود را به  نام اعضای درجه یک خانواده خود می کند و یا مبلغ معامله مبادله نشده باشد، در این صورت دادگاه آن معامله را باطل میکند و در صورت شکایت ذینفع فرد به دلیل فرار ازدین به ۴ ماه تا ۲ سال حبس محکوم میشود.

برای وقوع معامله صوری به قصد فرار از دین چه عناصری باید وجود داشته باشد؟

  • وجود دین یا بدهی، رکن اصلی و اساسی در معاله به قصد فرار از دین است؛
  • قصد فرار از بدهی در این گونه معامللات انگیزه اصلی بدهکار را تشکیل می دهد؛
  • ورود ضرر به طلبکار در این گونه معاملات بسیار مشهود است.

نکته مهم: آگاهی یا عدم آگاهی انتقال گیرنده معامله صوری به قصد فرار از دین، تأثیری در اعتبار یا عدم اعتبار معامله ندارد و معامله در هر صورت باطل است؛ لیکن اگر انتقال گیرنده از قصد انتقال دهنده مبنی بر فرار از دین آگاهی داشته باشد او نیز شریک جرم تلقی خواهد شد.