متأسفانه، امروزه با افرادی مواجه هستیم که توانایی باروری و زاد و ولد به طور طبیعی برای آنها میسر نیست. حال ممکن است این امر به دلایل مادرزادی باشد و یا در پی وقوع حادثه ای ایجاد گردد. یکی از روش های مبتلابه در میان سایر روش ها برای بهره مندی از نعمت و موهبت "مادر شدن" استفاده از رحم اجاره ای یا رحم جایگزین است. البته در کنار این روش، تخمک اهدایی و اهدای جنین روشهای مرسوم دیگری هستند که در اثر رشد و پیشرفت تکنولوژی به وجود آمده اند.

هر چند واژه ی رحم اجاره ای کمی دور از شأن و مغایر با کرامت شریف انسانی است؛ اما به هر حال نام دیگری نمی توان برای آن یافت و در عرف نیز رحم اجاره ای واژه ای است که جای خود را در میان عوام باز کرده است. مقوله رحم اجاره ای گذشته از مفاهیم حقوقی که با خود به همراه دارد، واجد جنبه های روان شناسی و جامعه شناسی در خورد توجهی است که باید به آن ها نیز پرداخت. در واقع، رحم اجاره ای مقوله ای چند بعدی است که سایر ابعاد آن اگر برجسته تر و دارای اهمیت بیشتر نسبت به جنبه حقوقی نباشند، کمتر نیستند.


در قرارداد رحم اجاره ای شاهد عاطفه ی دو مادر ایستاده در روبه روی هم هستیم:

1- مادر بیولوژیک (زیستی) که شاهد رشد شیره جان خود در بدن دیگری است.

2- مادر حامل که 9 ماه وظیفه خطیر نگهداری از نطفه را بر عهده دارد.

مقررات حقوقی در رابطه با رحم اجاره ای

متأسفانه قانونی مصوب در رابطه با تنظیم کردن مقررات رحم اجاره ای وجود ندارد. از همین روست که خلأ قانونی در این زمینه به شدت احساس می شود و به نظر می رسد که قانون گذاران باید اندیشه تنظیم مقررات در رابطه با رحم اجاره ای را در آینده ای نه چندان دور در دستور کار خود قرار دهند.

مهمترین مشکلات و معضلات در رابطه با رحم اجاره ای چیست؟

1- فقدان قرارداد برای رحم اجاره ای: متأسفانه قرارداد ویژه ای در مورد حقوق و تکالیف اطراف قرارداد  رحم اجاره ای وجود ندارد. هر چند مراکز ناباروری معمولاٌ متنی با موضوع قرارداد رحم اجاره ای در اختیار زوجین و خانمی که قصد اجاره رحم خود را دارند، قرار می دهند که این امر برگرفته از مقررات ماده 10 و 190 قانون مدنی است. اما شکل از پیش تعیین شده و مرسومی برای قرارداد رحم اجاره ای وجود ندارد.

2- گرفتن شناسنامه برای فرزند حاصل از رحم اجاره ای: هنگامی که طفل در بیمارستانی از مادر زاده می شود، مشخصات زایمان کننده به عنوان مادر ذکر خواهد شد و این امر برای پدر و مادر زیستی طفل مشکلاتی به دنبال خواهد داشت. اما به منظور جلوگیری از ظهور چنین مشکلاتی و در نظر گرفتن مصالح پدر و مادر زیستی طفل، بیمارستان با توجه به قرارداد انعقادی که در دست طرفین می باشد گواهی مبنی بر "زایمان از سوی غیر مادر بیولوژیک" را صادر می کند تا از بروز معضلات در این مورد بکاهد.

3- توارث و حضانت طفل حاصل از تولد از طریق رحم اجاره ای: از آنجایی که نسب طفل به پدر و مادر زیستي مسلم است از این رو مشکلی در امر توارث و حضانت وجود نخواهد داشت.

4- جدایی پدر و مادر زیستی در اثنای بارداری و یا خودداری آنها از گرفتن طفل: چنانچه پدر و مادر طبیعی طفل در اثنای مدت بارداری از یکدیگر جدا شوند و یا از گرفتن طفل خودداری کنند، تکلیف چیست؟

متأسفانه قانون گذار در این مورد تکلیف ویژه ای را قرار نداده است. به نظر نگارنده در صورت جدایی والدین، با طفل حاصل از تولد از طریق رحم اجاره ای مانند سایر اطفال باید برخورد نمود. توضیح آنکه در صورت جدایی پدر و مادر زیستی طفل حاصل از رحم اجاره ای تا سن 7 سال حضانت او با مادر زندگی خواهد بود و پس از آن در صورتی که فرزند، دختر باشد تا سن 9 سالگی با پدر و در صورتی که پسر باشد تا سن 15 سالگی با پدر خواهد بود. هر چند تعیین مقرره ویژه در این خصوص به شدت به شدت مورد احتیاج است.


سخن آخر:

در رحم اجاره ای مادر حامل طفل نیز از نظر عاطفی به شدت ممکن است وابستگی به طفل پیدا کند. در این صورت تکلیف چیست؟ آیا حق ملاقات برای طفل برای مادر حامل محفوظ است؟پاسخ به این سؤال کمی دشوار است؛ چرا که در این راستا سوای مقررات حقوقی، مقررات روان شناسی نیز درگیر هستند و پرداختن به این موضوع نیازمند کسب نظر متخصصان در امر روان شناسی است.