هر انسانی ممکن است برای بعد از مرگ خود انتظاراتی داشته باشد. ممکن است بخواهد مالی را به کسی تملیک کند و یا از دیگران بخواهد تا کاری را برایش انجام دهند. این اقدامات در قابل وصیت نامه تحقق پیدا می کند. در یک تقسیم بندی وصیت نامه به سه نوع وصیت خودنوشت، رسمی و سری تقسیم گردید.

وصیت نامه خودنوشت توسط وصیت کننده (موصی) نوشته می شود و دارای امضاء، تاریخ روز و ماه و سال است؛ اما یک سند عادی محسوب می شود و ورثه می توانند نسبت به آن ادعای انکار و تردید کنند.

وصیت نامه سری وصیتی است که توسط موصی نوشته می شود و توسط مهر و امضاء می شود و در اداره ثبت احوال محل یا هر مکان دیگری به امانت گذاشته می شود.

وصیت نامه رسمی، در دفاتر اسناد اسناد رسمی تنظیم می شود و تابع قوانین و مقررات اسناد رسمی است. از این رو، فقط می توان نسبت به آن ادعای جعل مطرح کردند نه ادعای انکار و تردید.

 

وصیت تملیکی و عهدی چیست؟

وصیت به دو نوع تملیکی و عهدی تقسیم می شود. منظور از وصیت تملیکی، وصیتی است که کسی عین یا منفعتی از مال خود را برای زمان بعد از فوتش مجاناً تملیک کند.

اما، در مقابل وصیت عهدی وصیتی است که شخصی یک یا چند نفر را مأمور انجام امری کند (به این نوع وصیت، وصایت گفته می شود).

شرایط صحت وصیت

1- برای اینکه وصیت به درستی واقع شود باید کسی که وصیت به نفع او شده، قبول کند.

2- قبول نسبت به مورد وصیت بعد از مرگ متوفی معتبر است و قبول از قبل فوت اثری ندارد. ماده 830 قانون مدنی مقرر می دارد:

«نسبت به موصی‌له رد یا قبول وصیت بعد از فوت موصی معتبر است بنابراین اگر موصی‌له قبل از فوت موصی وصیت را رد کرده باشد ‌بعد از فوت میتواند آن را قبول کند و اگر بعد از فوت آن را قبول و موصی به را قبض کرد دیگر نمیتواند آن را رد کند لیکن اگر قبل از فوت قبول کرده ‌باشد بعد از فوت قبول ثانوی لازم نیست».

3- در وصیت عهدی قبول وصی شرط نیست. وصی می تواند قبل از فوت وصایت را رد کند؛ اما اگر وصیت را رد کرده باشد بعد از فوت حق رد کردن ندارد. ماده 834 قانون مدنی چنین بیان کرده است:

«در وصیت عهدی قبول شرط نیست لیکن وصی می‌تواند مادام که موصی زنده است وصایت را رد کند و اگر قبل از فوت موصی رد‌ نکرد بعد از آن حق رد ندارد گرچه جاهل بر وصایت بوده باشد».

4- اگر کسی به قصد خودکشی خود را مجروح یا مسموم کند پس از آن وصیت کند و سپس فوت کند وصیت صحیح نیست؛ چرا که در آن شرایط قصد معتبری نداشته باشد و اگر زنده بماند و فوت نکند، وصیت است. ماده 836 چنین بیان کرده است:

«هر گاه کسی به قصد خودکشی خود را مجروح یا مسموم کند یا اعمال دیگر از این قبیل که موجب هلاکت است مرتکب گردد و پس از‌ آن وصیت نماید آن وصیت در صورت هلاکت باطل است و هر گاه اتفاقاً منتهی به موت نشد وصیت نافذ خواهد بود».

5- جمله معروفی وجود دارد که طرف می گوید: «تو را از ارث محروم می کنم». به رغم کاربرد زیاد این جمله در فیلمها و روابط خانوادگی؛ اما از نظر قانونی چنین عملی صحیح نیست. هیچ کس نمی تواند ورثه خویش را از ارث محروم کند. ماده 837 مقرر کرده است:

«اگر کسی به موجب وصیت یک یا چند نفر از ورثه خود را از ارث محروم کند وصیت مزبور نافذ نیست».

6- وصیت تا ثلث (یک سوم) اموال نافذ است و بیشتر از آن مشروط به قبول ورثه است. ماده 843 اذعان می کند:

«وصیت به زیاده بر ثلث ترکه نافذ نیست مگر به اجازه وراث و اگر بعض از ورثه اجازه کند فقط نسبت به سهم او نافذ است».

7- در وصیت عهدی کسی که وصیت می کند می تواند برای وصی ناظر تعیین می کند. در صورتیکه وصی طبق وصایای موصی عمل نکند ضامن است و خود به خود عزل می شود و باید خسارت وارده به ورثه را نیز پرداخت کند. ماده 859 قانون مدنی در این خصوص چنین ذکر کرده است:

«وصی باید بر طبق وصایای موصی رفتار کند و الا ضامن و منعزل است».

8- موصی (کسی که وصیت می کند) چند نفر را به عنوان وصی تعیین کند.

9- وصیت نسبت به امر نامشروع باطل است. مثلاً کسی وصیت کند که بعد از فوتش خانه اش تبدیل به قمارخانه شود، چنین وصیتی باطل است. ماده 840 قانون مدنی بیان کرده است:

«وصیت به صرف مال در امر غیر مشروع باطل است».

10- وصیت به مال غیر باطل است. مثلاً اگر هادی مال متعلق به شهاب را برای حمید وصیت کند. این وصیت باطل است. ماده 841 مقرر داشته است:

«موصی به باید ملک موصی باشد و وصیت به مال غیر ولو با اجازه مالک باطل است». 

بنابراین، در این مثال حتی اگر شهاب موافقت نماید، باز هم موجب صحت چنین وصیتی نمی شود.