موانع ارث کدام است؟

چنانچه رابطه توارث یا ارث بری دچار مشکل نباشد بین خویشاوندان نسبی و سببی برقرار می شود. اما معدود دلایلی وجود دارند که رابطه توارث را دچار خدشه می سازند.

  • قتل؛
  • کفر؛
  • لعان؛
  • زنازادگی

از مهمترین موانع ارث هستند.

1- به موجب ماده 880 قانون مدنی قتل از مهمترین موانع ارث بری است. به این معنا که اگر کسی مورث خود (کسی که از او ارث می برد) را عمداً بکشد دیگر از او ارثی به قاتل تعلق نمی گیرد. فرض کنید هادی، پدر خود مظفر را به قتل برساند. در این صورت هادی از مظفر هیچ ارثی نمی برد؛ اعم از اینکه خودش به تنهایی قتل را مرتکب شده باشد یا با دیگری.

 

نکته (1): قتلی که فرد را از ارث محروم کند حتماً باید از نوع قتل عمدی باشد نه قتل شبه عمد یا خطای محض. 

قتل در حوزه ی اعمال پزشکی از جمله قتل های شبه عمد است. بنابراین، اگر پزشکی پدر خود را جراحی کند و پدر در حین عمل فوت کند قتل از نوع شبه عمد خواهد بود و در این مثال پزشک از پدر خود ارث می برد.

قتل خطای محض نیز از موانع ارث محسوب نمی شود. فرض کنید هادی با خانواده خود به شکار رفته است. هادی در همین حین تصمیم می گیرد برای ناهار پرنده ای شکار کند. او پرنده را مورد هدف قرار می دهد؛ اما تیر به مظفر - پدر او - برخورد می کند. در این مثال قتل از نوع خطای محض است (چرا که مرتکب نه قصد فعل و نه قصد تحقق نتیجه را داشته است). بنابراین هادی از پدر خود ارث می برد.

نکته (2): اگر قتل عمدی مورث به حکم قانون باشد از موانع ارث محسوب نمی شود. مثلاً هادی مأمور اجرای حکم قصاص است و پدر خود را قصاص می کند. در این مثال هادی از ارث ممنوع و محروم نخواهد شد.

نکته (3): اگر قتل از نوع دفاع مشروع باشد نیز قاتل از مورث خود ارث می برد. مثلاً هادی با مظفر- پدر خود- درگیر شده است. مظفر در حالت عصبانیت قصد تعرض به جان هادی را دارد و برای این منظور داسی در دست گرفته است. از سویی هادی در شرایطی قرار دارد که امکان کمک گرقتن از نیروی انتظامی و یا شخص دیگری را ندارد و خطر قریب الوقوعی جان او را تهدید می کند. حال اگر هادی برای دفاع از خود دست به قتل بزند از ارث ممنوع نخواهد شد.

ماده 880 قانون مدنی در این مورد بیان می کند:

«قتل از موانع ارث است بنابراین کسی که مورث خود را عمداً بکشد از ارث او ممنوع میشود اعم از اینکه قتل بالمباشره باشد یا‌ بالتسبیب و منفرداً باشد یا به شرکت دیگری».

ماده 881 قانون مدنی نیز چنین مقرر کرده است:

«در صورتی که قتل عمدی مورث به حکم قانون یا برای دفاع باشد، مفاد ماده فوق مجری نخواهد بود».

اگر کسی به موجب قتل از ارث محروم شود، این محرومیت برای فرزندان او نخواهد بود. مثلاً هادی پدر خود، مظفر را به واسطه قتل عمدی می کشد. سپس هادی در اثر تصادف فوت می کند. در این مثال، فرزندان هادی از پدربزرگ خود ارث می برند. ماده 885 قانون مدنی بیان می کند:

«اولاد و اقوام کسانی که به موجب ماده ۸۸۰ از ارث ممنوع میشوند محروم از ارث نمیباشند بنابراین اولادی کسی که پدر خود را کشته ‌باشد از جد مقتول خود ارث میبرد اگر وارث نزدیکتری باعث حرمان آنان نشود». 

2- دومین مانع ارث، کفر است. به موجب ماده 881 مکرر قانون مدنی کافر از مسلم ارث نمی برد. فرض کنید مظفر - پدر هادی- مسلمان است. او دارای یک پسر (هادی) و یک عمو است. هادی از دین اسلام مرتد شده و کافر گشته است؛ اما عمومی مظفر مسلمان است. در اینجا هر چند از نظر طبقات ارث پسر نسبت به عمو مقدم است. لیکن به دلیل کافر بودن هادی، او از پدر خود ارث نمی برد و عموی مظفر از او ارث می برد.

 

ماده 881 مکرر قانون مدنی بیان می کند:

«کافر از مسلم ارث نمی‌برد و اگر در بین ورثه متوفای کافری مسلم باشد وراث کافر ارث نمی‌برند اگرچه از لحاظ طبقه و درجه مقدم بر مسلم باشند». 

 3- سومین مانع ارث لِعان (به کسر ل ) است. منظور از لعان این است که مردی به همسر خود نسبت زنا دهد. البته لعان دارای تشریفاتی است. مرد نزد حاکم ادعای خود مبنی بر این امر که همسرش زنا کرده را چهار مرتبه مطرح می کند و با پنجم اعلام می کند: «لعنت خدا بر من اگر دروغ گفته باشم» و همسرش نیز 4 بار قسم می خورد و بار پنجم اعلام می کند «لعنت خدا بر من اگر او راست گفته باشد». در این صورت بین زن و مرد حرمت ابدی حاصل می شود و هیچ کدام از یکدیگر ارث نمی برند.

 

نکته (4): فرزندی که به دلیل ادعای زنای شوهر، نسبت به او انکار واقع شده از پدر و پدر از او ارث نمی برد؛ اما از مادر و خویشاوندان مادر و مادر و خویشاوندان مادری از او نیز ارث می برند.

نکته (5): اگر پدر از لعان خود رجوع کند، در این صورت فرزند از او ارث می برد؛ اما از خویشاوندان پدری ارث نمی برد. همچنین پدر و خویشاوندان پدری از او ارث نمی برد.

ماده 882 در این خصوص مقرر نموده است:

«بعد از لعان زن و شوهر از یکدیگر ارث نمیبرند و همچنین فرزندی که به سبب انکار او لعان واقع شده از پدر و پدر از او ارث نمیبرد ‌لیکن فرزند مزبور از مادر و خویشان مادری خود و همچنین مادر و خویشان مادری از او ارث میبرند». 

ماده 883 نیز چنین بیان می کند:

«هر گاه پدر بعد از لعان رجوع کند پسر از او ارث میبرد لیکن از ارحام پدر و همچنین پدر و ارحام پدری از پسر ارث نمیبرند». 

نکته جالب توجه در این ماده این است که ماده با ذکر کلمه «پسر» فرزند را منحصر به «پسر» دانسته و فرزند «دختر» را در نظر نگرفته است.

4- آخرین مورد برای موانع ارث ولد الزنا بودن است. ولدالزنا از پدر و مادر و خویشان پدر ارث نمی برد.حال، اگر حرمت رابطه که طفل از آن حاصل شده است به پدر معلوم باشد؛ اما نسبت به مادر ناشی از اکراه یا شبهه در زنا باشد طفل از طرف مادری ارث می برد. فرض کنید هادی با نازنین به اکراه زنا می کند. نتیجه حاصل از برقراری رابطه جنسی فرزندی به نام حمید است. در اینجا حمید از هادی ارث نمی برد؛ لیکن از نازنین به واسطه اکراهی بودن رابطه ارث می برد.

 

ماده 884 چنین بیان می نماید:

«ولد الزنا از پدر و مادر و اقوام آنان ارث نمیبرد لیکن اگر حرمت رابطه که طفل ثمره آن است نسبت به یکی از ابوین ثابت و نسبت به دیگری به واسطه اکراه یا شبهه زنا نباشد طفل فقط از این طرف و اقوام او ارث میبرد و بالعکس».