عقد ضمان چیست؟

چنانچه مالی بر ذمه و عهده شخصی باشد که باید آن را بپردازد و دیگری پرداخت مالی که بر ذمه اوست را بر عهده بگیرد، به این عمل ضمانت می گویند. مثلاً هادی مبلغ 100،000 تومان به محمد بدهکار است. شهاب، دوست هادی، پرداخت بدهی او را بر عهده می گیرد. در اینجا شهاب ضامن هادی شده و عقد ضمانت اتفاق افتاده است. در عقد ضمانت رضایت مدیون اصلی لازم نیست. در این مثال، رضایت هادی به هیچ عنوان مهم است. آنچه دارای اهمیت است رضایت ضامن (شهاب) است. ماده 685 قانون مدنی بیان می کند:

«در ضمان رضای مدیون اصلی شرط نیست».

انواع عقد ضمان کدام است؟

عقد ضمانت به دو نوع ضمان نقل ذمه و ضمّ ذمه قابل تقسیم است. منظور از ضمان نقل ذمه این است که در این نوع ضمان ذمه بدهکار اصلی کاملاً بری می شود و ذمه ضامن مشغول می شود. در همان مثال فوق، ذمه هادی نسبت به مبلغ بدهی در مقابل محمد کاملاً بری می شود و ذمه شهاب به عنوان ضامن مشغول می گردد. در مقابل، در ضمان ضمّ ذمه، ذمه ضامن و بدهکار اصلی هر دو در مقابل طلبکار مشغول است و هر دو مسئول هستند. در مثال فوق، چنانچه ضمان از نوع ضم ذمه باشد هادی و شهاب هر دو در مقابل محمد مسئول هستند. بنابراین این امر مهم است که مشخص شود که عقد ضمان از چه نوعی است.

نکته مهم (1):مقررات ضمان در قانون مدنی از نوع نقل ذمه و در قانون تجارت از نوع ضمّ ذمه هستمد. توضیح آنکه در اگر ضمانت چکی را کردید هم ضامن و هم بدهکار اصلی (مضمون عنه) در مقابل طلبکار مسئول هستند.


شرایط عقد ضمان چیست؟

1) ممکن است چنین تصور شود که در عقد ضمان، ضامن حتماً باید مالدار باشد؛ اما بر خلاف تصور عموم در عقد ضمان پولدار بودن ضامن شرط نیست. با این حال، اگر ضامن فقیر و مفلس باشد و طلبکار (مضمون له) آگاه نباشد که ضامن مالدار نیست و بعد از عقد ضمان این امر را بفهمد می تواند عقد ضمان را فسخ کند.

نکته مهم (2): اگر ضامن پولدار باشد؛ اما بعد از عقد ضمان در اثر رویداری دارایی خود را از دست بدهد و مفلس شود، طلبکار حق فسخ نخواهد داشت.

ماده 690 قانون مدنی در این مورد مقرر می کند:

«در ضمان شرط نیست که ضامن مالدار باشد لیکن اگر مضمون‌له در وقت ضمان به عدم تمکن ضامن جاهل بوده باشد میتواند عقد‌ ضمان را فسخ کند ولی اگر ضامن بعد از عقد غیر ملی شود مضمون‌له خیاری نخواهد داشت».

2) در عقد ضمان طلبکار (مضمون له) می تواند از ضامن تقاضا کند که مالی را در رهن یا وثیقه گذارد و این امر از نظر حقوقی هیچ اشکالی ندارد. ماده 693 قانون مدنی مقرر می کند:

«مضمون‌له میتواند در عقد ضمان از ضامن مطالبه رهن کند اگر چه دین اصلی رهنی نباشد».

3) لازم نیست ضامن اطلاع دقیق از میزان بدهی داشته باشد. مثلاً هادی مبلغی را به محمد بدهکار است و شهاب ضمانت او را می نماید. در اینجا لازم نیست شهاب از میزان دقیق بدهی آگاهی داشته باشد. 

نکته مهم (3): ضمانت کردن از چند دین به نحوی که دقیقاً مشخص نباشد، ضامن از کدام دین ضمانت کرده است، این نوع ضمانت باطل است. ماده 694 قانون مدنی بیان می کند:

«علم ضامن به مقدار و اوصاف و شرایط دینی که ضمانت آن را مینماید شرط نیست بنابراین اگر کسی ضامن دین شخص بشود بدون ‌اینکه بداند آن دین چه مقدار است ضمان صحیح است لیکن ضمانت یکی از چند دین به نحو تردید باطل است».

4)ضمان عقدی غیرقابل فسخ است (عقد لازم) و ضامن یا طلبکار نمی توانند آن را بر هم زنند؛ مگر در صورت وجود موارد زیر:

  • اعسار (عسرت و تنگدستی) ضامن در صورتی که طلبکار آگاه نباشد؛
  • وجود حق شرط؛
  • تخلف از مقررات عقد. 

ماده 701 قانون مدنی مقرر می کند:

«ضمان عقدی است لازم و ضامن یا مضمون‌له نمیتوانند آن را فسخ کنند مگر در صورت اعسار ضامن به طوری که در ماده ۶۹۰ مقرر است یا در صورت بودن حق فسخ نسبت به دین مضمون‌له و یا در صورت تخلف از مقررات عقد».

5) در عقد ضمان ضامن نمی تواند به بدهکار اصلی (مضمون عنه) رجوع کند؛ مگر بعد از اینکه دین خود را ادا نمود. همچنین اگر بدهکار اصلی چنین قول داده باشد که در مدت معینی برائت ذمه ضامن را تحصیل کند و این کار را نکند، ذمه ضامن همچنان مشغول باشند، ضامن حق مراجعه به او را دارد. فرض کنید هادی مبلغی را به محمد بدهکار است و شهاب ضمانت او را می کند. در این اثنا، هادی به شهاب می گوید من ظرف یک هفته برائت ذمه تو را تحصیل می کنم و بدهی را پرداخت می کنم، حال اگر از آن یک هفته مدتی گذشته باشد و هادی هیچ اقدامی در جهت تسویه بدهی انجام نداده باشد، ضامن (شهاب) حق مراجعه به بدهکار (هادی) را دارد. ماده 709 در این خصوص چنین اذعان می کند:

«ضامن حق رجوع به مضمون عنه ندارد مگر بعد از اداء دین ولی میتواند در صورتی که مضمون‌عنه ملتزم شده باشد که در مدت معینی‌برائت او را تحصیل نماید و مدت مزبور هم منقضی شده باشد رجوع کند».

6) اگر ضامن دین طلبکار را بپردازد و بدهکار اصلی نیز مجدداً همان دین را بپردازد، بدهکار می تواند آنچه را که به طلبکار داده پس بگیرد. ماده 711 مقرر می دارد:

«اگر ضامن دین را تادیه کند و مضمون‌ عنه آن را ثانیاً بپردازد ضامن حق رجوع به مضمون‌له نخواهد داشت و باید به مضمون‌عنه مراجعه‌کند و مضمون‌عنه میتواند از مضمون‌له آنچه را که گرفته است مسترد دارد».

7) اگر چند نفر ضامن یک نفر شده باشند، هر کدام از ضامنین به نسبت سهم خود مسئول هستند. اگر یکی از ضامنین تمام دین را بپردازد به هر یک از ضامنین دیگر به اندازه سهم او می تواند رجوع کند. البته به شرطی که سایر ضامنین به او اجازه پرداخت تمام دین را داده باشند. فرض کنید هادی به محمد بدهکار است. حامد، حمید و شهاب همگی پرداخت دین هادی را ضمانت می کنند. حال اگر شهاب تمام دین را بپردازد می تواند به حامد و حمید برای دریافت سهم آنها رجوع کند. البته در صورتی که سایر ضامنین به او اجازه پرداخت ندهند و شهاب رأساً همه دین را تسویه کند حق مراجعه به سایذ ضامنین (حامد و حمید) را ندارد. ماده 721 در این خصوص اشعار می نماید:

«هر گاه اشخاص متعدد از یک شخص و برای یک قرض به نحو تسهیم ضمانت کرده باشند مضمون‌له به هر یک از آنها فقط به قدر سهم ‌او حق رجوع دارد و اگر یکی از ضامنین تمام قرض را تادیه نماید به هر یک از ضامنین دیگر که اذن تادیه داده باشد میتواند به قدر سهم او رجوع کند». 

ضمان عقدی دارای پیچیدگیهای زیاد است. از این رو، باید با وکلا و کارشناسان مشورت کنید تا مغبون نشوید.

برای مشورت با وکلا و کارشناسان همین الان اقدام کنید.